Telefon
Konum
Numune hazırlığından deney hızına, akma dayanımından uzama ölçümüne kadar güvenilir çekme testinin temel prensipleri
Metalik malzemelerin mekanik özelliklerinin belirlenmesinde çekme testi, endüstriyel kalite kontrol ve malzeme karakterizasyonunun en yaygın yöntemlerinden biridir.
Demir-çelik, otomotiv, savunma, havacılık, makine imalatı ve metal işleme sektörlerinde kullanılan malzemelerin belirli yükler altındaki davranışlarının anlaşılması; ürün güvenilirliği, tasarım doğrulaması ve üretim kalitesinin değerlendirilmesi açısından önem taşır.
Ancak çekme testi, bir numunenin belirli bir kuvvet altında koparılmasından çok daha kapsamlı bir süreçtir.
Deneyin güvenilirliği; numune geometrisi, başlangıç kesit alanı, yükleme hızı, kuvvet ölçüm sistemi, uzama ölçümü, cihazın mekanik durumu ve sonuçların değerlendirilme yöntemi gibi birçok değişkene bağlıdır.
Bu nedenle çekme deneyleri, belirli teknik kuralları tanımlayan standartlar çerçevesinde gerçekleştirilir.
Türkiye'de ve uluslararası uygulamalarda sıklıkla karşılaşılan standartlar arasında TS EN ISO 6892-1 ve ASTM E8/E8M bulunur. Çelik ürünlerin mekanik testlerinde ise ASTM A370 gibi ürün odaklı yöntem standartları da önem kazanır.
Bu yazıda, çekme testinin temel mühendislik prensiplerini ve standartların laboratuvar uygulamalarındaki rolünü ele alıyoruz.
Teknik kaynak notu: ISO'ya ilişkin açıklamalar TS EN ISO 6892-1:2016 baskısına dayanmaktadır. ASTM E8 için incelenen belge 1991 baskısıdır.
Çekme testi sırasında metalik numuneye kontrollü bir çekme kuvveti uygulanır. Kuvvet ve deformasyon verilerinden malzemenin mekanik davranışını açıklayan çeşitli özellikler belirlenebilir.
Başlıca özellikler şunlardır:
|
Özellik |
ISO sembolü |
Açıklama |
|---|---|---|
|
Üst akma dayanımı |
ReH |
Belirgin akma gösteren malzemelerde kuvvetteki ilk düşüş öncesindeki en yüksek gerilme |
|
Alt akma dayanımı |
ReL |
Akma sürecindeki geçici başlangıç etkileri hariç en düşük gerilme |
|
Belirli plastik uzama dayanımı |
Rp0,2 |
%0,2 plastik uzamaya karşılık gelen gerilme |
|
Çekme dayanımı |
Rm |
Standardın tanımladığı maksimum kuvvete karşılık gelen mühendislik gerilmesi |
|
Kopma sonrası yüzde uzama |
A |
Kopma sonrası kalıcı ölçü boyu artışının başlangıç ölçü boyuna oranı |
|
Maksimum kuvvette toplam yüzde uzama |
Agt |
Maksimum kuvvet anındaki elastik ve plastik uzamanın toplamı |
|
Kesit daralması |
Z |
Başlangıç ve kopma sonrası en küçük kesit alanları arasındaki yüzde fark |
|
Elastisite modülü |
E |
Uygun elastik aralıkta gerilme–gerinme ilişkisinden belirlenen malzeme özelliği |
Bu özelliklerin tamamının her çekme deneyinde belirlenmesi gerekmez.
Ölçülecek özellikler, malzemenin kullanım amacı, ilgili ürün standardı ve teknik şartnameye göre seçilir.
Örneğin bir yapı çeliğinde akma dayanımı, çekme dayanımı ve kopma sonrası uzama önemli kabul kriterleri olabilirken; farklı bir mühendislik uygulamasında elastisite modülünün veya maksimum kuvvetteki uzamanın belirlenmesi gerekebilir.
TS EN ISO 6892-1, metalik malzemelerin ortam sıcaklığında gerçekleştirilen çekme deneylerini kapsar.
Standardın 2016 baskısı; deney parçalarının hazırlanması, kesit alanı ve ölçü boyunun belirlenmesi, deney donanımı, hız kontrolü, mekanik özelliklerin hesaplanması ve deney raporlaması gibi konuları ele alır.
Ayrıca bilgisayar kontrollü deney makinelerine ilişkin tavsiyeler ve elastisite modülünün belirlenmesine yönelik özel hükümler içerir.
ASTM E8/E8M, metalik malzemelerde çekme deneyleri için kullanılan bir başka temel standarttır.
Genel olarak numune geometrisi, test uygulaması ve mekanik özelliklerin belirlenmesi gibi konuları kapsar.
Ancak ASTM ve ISO standartlarının benzer amaçlara hizmet etmesi, deney koşullarının veya elde edilen sonuçların her durumda doğrudan eşdeğer olduğu anlamına gelmez.
Özellikle numune geometrisi, ölçü boyu, hız koşulları ve sonuçların değerlendirilme yöntemi dikkate alınmalıdır.
ASTM A370, çelik ürünlerin mekanik testlerinde kullanılan yöntemleri kapsar.
Çelik levha, çubuk, boru veya diğer ürün gruplarında deneyin nasıl uygulanacağı belirlenirken ilgili ürün standardının özel gereklilikleri de incelenmelidir.
Temel ilke: Deney standardı, ürün standardı ve müşteri teknik şartnamesi birlikte değerlendirilmelidir. Yalnızca cihaz yazılımında bir standart adının seçilmiş olması, deneyin bütün gerekliliklerinin karşılandığını göstermez.
Numune geometrisi, deney sonucunu doğrudan etkileyen temel parametrelerden biridir.
Metalik malzemelerin çekme testlerinde yuvarlak, düz veya ürünün kendi geometrisini koruyan farklı numune tipleri kullanılabilir.
Numune seçimi yapılırken malzemenin ürün formu, kesit boyutları, işleme imkânları ve uygulanacak standart dikkate alınır.
TS EN ISO 6892-1:2016 kapsamında orantılı numunelerin başlangıç ölçü boyu ile başlangıç kesit alanı arasında şu ilişki kullanılır:
L0 = k√S0
Burada:
Yaygın olarak kullanılan katsayı 5,65'tir.
Ancak her numunenin bu katsayıyla hazırlanması zorunlu değildir. Numunenin boyutlarına ve ilgili hükümlere bağlı olarak farklı orantılı veya orantısız numune tipleri kullanılabilir.
Başlangıç çapı 12,5 mm olan yuvarlak bir numuneyi ele alalım.
Başlangıç kesit alanı:
S0 = (πd2) / 4
S0 = (π × 12,52) / 4 ≈ 122,72 mm2
Orantı katsayısı 5,65 seçildiğinde:
L0 = 5,65 × √122,72 ≈ 62,60 mm
Bu hesaplama, orantılı ölçü boyu ilişkisinin nasıl kullanıldığını gösterir.
Dikkat: Hesaplanan ölçü boyu tek başına numunenin standarda uygun olduğunu kanıtlamaz. Paralel uzunluk, geçiş yarıçapları, kavrama uçları, işleme toleransları ve ilgili numune tipi ayrıca kontrol edilmelidir.
Çekme deneyinde dayanım değerleri, uygulanan kuvvetin numunenin başlangıç kesit alanına oranlanmasıyla belirlenir.
Bu nedenle kesit alanındaki ölçüm hataları, hesaplanan gerilme değerlerini doğrudan etkiler.
Özellikle işlenmiş yuvarlak numunelerde çap ölçümü, düz numunelerde ise genişlik ve kalınlık ölçümleri önemlidir.
Numunenin yalnızca nominal ölçülerinin kullanılması, gerçek kesit boyutlarından kaynaklanan farklılıkların gözden kaçmasına neden olabilir.
TS EN ISO 6892-1:2016 Madde 7, başlangıç kesit alanının belirlenmesine ilişkin ölçüm yaklaşımını ve ilgili numune tiplerine yönelik ekleri içerir.
Maksimum kuvvetin 75 kN olduğu varsayımsal bir deneyde, farklı çap değerleriyle hesaplanan çekme dayanımları şöyledir:
|
Başlangıç çapı |
Kesit alanı |
Hesaplanan çekme dayanımı |
|---|---|---|
|
12,40 mm |
120,76 mm² |
621,1 MPa |
|
12,50 mm |
122,72 mm² |
611,2 MPa |
|
12,60 mm |
124,69 mm² |
601,5 MPa |
Görüldüğü üzere başlangıç çapındaki küçük bir değişim, hesaplanan dayanım değerinde belirgin bir farklılık oluşturabilir.
Bu örnek, kuvvet ölçüm sistemi doğru çalışsa bile numune ölçümündeki hataların deney sonucunu etkileyebileceğini göstermektedir.
Çekme dayanımı, ilgili standardın tanımladığı maksimum kuvvetin başlangıç kesit alanına bölünmesiyle belirlenir.
Rm = Fm / S0
Burada:
Örneğin maksimum kuvvet 75.000 N, başlangıç kesit alanı 122,72 mm² ise:
Rm = 75.000 / 122,72 ≈ 611,2 MPa
Bu sonuç, malzemenin maksimum mühendislik gerilmesini ifade eder.
Mühendislik gerilmesi hesaplanırken başlangıç kesit alanı kullanılır. Deney sırasında numunenin gerçek kesit alanının değişmesi, mühendislik gerilmesi ile gerçek gerilme arasındaki önemli farklardan biridir.
Akma dayanımı, metalik malzemelerin plastik deformasyon davranışının değerlendirilmesinde önemli bir özelliktir.
Ancak bütün metaller aynı akma davranışını göstermez.
Bazı çeliklerde belirgin üst ve alt akma noktaları görülebilirken, bazı metallerde elastik bölgeden plastik bölgeye geçiş daha kademelidir.
Belirgin akma gösteren malzemelerde, kuvvetteki ilk düşüşten önce ulaşılan en yüksek gerilme değeridir.
Akma sürecinde, geçici başlangıç etkileri dikkate alınmaksızın belirlenen en düşük gerilme değeridir.
Belirgin akma noktası göstermeyen veya ilgili şartnamede bu özelliğin istendiği malzemelerde kullanılır.
Rp0,2, %0,2 plastik uzamaya karşılık gelen gerilme değeridir.
Burada önemli olan, %0,2 değerinin toplam uzama değil, plastik uzama olmasıdır.
Bu özelliğin güvenilir biçimde belirlenmesi için uygun uzama ölçümü, veri çözünürlüğü ve değerlendirme yöntemi gerekir.
Çekme test cihazlarında kuvvet ölçümü kadar uzama ölçümü de önem taşır.
Ekstansometre, numunenin belirlenmiş bir ölçü boyundaki deformasyonunu ölçmek için kullanılan sistemdir.
Özellikle Rp0,2, belirli uzama özellikleri ve elastisite modülü gibi sonuçların belirlenmesinde uygun ekstansometre seçimi kritik olabilir.
Test cihazının hareketli çenesinin veya traversinin yer değiştirmesi, her zaman numunenin ölçü boyundaki gerçek uzamayı temsil etmez.
Ölçülen toplam hareket içinde şu etkiler bulunabilir:
Bu nedenle hassas uzama ölçümü gereken deneylerde, yalnızca travers hareketine dayalı değerlendirme yeterli olmayabilir.
Ekstansometre sistemlerinin uygunluğu değerlendirilirken ISO 9513 ve ASTM E83 gibi ilgili standartlar dikkate alınır.
Çekme testlerinde deney hızı, özellikle akma davranışını etkileyebilen önemli parametrelerden biridir.
TS EN ISO 6892-1:2016, hız kontrolü için Yöntem A ve Yöntem B yaklaşımlarını tanımlar.
Yöntem A, gerinme hızına duyarlı mekanik özelliklerin belirlenmesinde hız değişimlerinin etkisini azaltmayı amaçlar.
2016 baskısında iki farklı uygulama bulunur.
Yöntem A1: Ekstansometreden elde edilen geri besleme kullanılarak gerinme hızının kapalı çevrim kontrol edilmesidir.
Yöntem A2: Hareketli çenelerin ayrılma hızı üzerinden paralel uzunluktaki gerinme hızının tahmin edilmesine dayanan açık çevrim yaklaşımdır.
Bu iki yöntem aynı kontrol teknolojisini ifade etmez.
Yöntem B'de elastik bölgede hedeflenen gerilme hızına ulaşacak şekilde hareketli çenelerin ayrılma hızı ayarlanır.
Bu yaklaşım, akma boyunca gerilme hızının sürekli sabit tutulmaya çalışılması anlamına gelmez.
Akma başladığında malzemenin davranışına bağlı olarak gerilme hızı değişebilir.
Yöntem seçimi yapılırken ilgili ürün standardı, belirlenmek istenen mekanik özellikler, test cihazının kontrol altyapısı ve uygulanacak standart baskısı birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle yalnızca cihazın bilgisayar kontrollü olması, her hız kontrol yöntemini otomatik olarak gerçekleştirebildiği anlamına gelmez.
Çekme deneyinde elde edilen gerilme–gerinme eğrisi, malzemenin yük altındaki deformasyon davranışını anlamak için kullanılır.
Genel olarak şu davranışlar incelenebilir:
Elastik davranış: Yük kaldırıldığında geri kazanılabilen deformasyonun baskın olduğu bölgedir.
Plastik deformasyon: Malzemede kalıcı şekil değişiminin oluştuğu bölgedir.
Akma davranışı: Malzemeye bağlı olarak belirgin veya kademeli biçimde gözlenebilir.
Pekleşme: Plastik deformasyon ilerlerken malzemenin deformasyona karşı gösterdiği direncin artmasıdır.
Boyun verme ve kopma: Özellikle sünek malzemelerde deformasyonun belirli bir bölgede yoğunlaşması ve sonunda numunenin kopmasıdır.
Her metalik malzemenin aynı eğri biçimini göstermesi beklenmez.
Bu nedenle gerilme–gerinme eğrileri yorumlanırken malzemenin türü, üretim geçmişi, ısıl işlem durumu ve deney koşulları dikkate alınmalıdır.
Kopma sonrası yüzde uzama, numunenin başlangıç ölçü boyu ile kopma sonrası ölçü boyu arasındaki farkın başlangıç ölçü boyuna oranıdır.
A = ((Lu − L0) / L0) × 100
Burada:
Örneğin başlangıç ölçü boyu 50 mm, kopma sonrası ölçü boyu 62 mm olan bir numunede:
A = ((62 − 50) / 50) × 100 = 24%
Ancak yüzde uzama değerleri karşılaştırılırken başlangıç ölçü boyunun ve numune geometrisinin aynı olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Farklı ölçü boyları kullanılarak elde edilen sonuçlar, ilgili karşılaştırma koşulları sağlanmadan doğrudan eşdeğer kabul edilmemelidir.
Evet. Ancak güvenilir elastisite modülü tayini, uygun ölçüm koşulları gerektirir.
TS EN ISO 6892-1:2016 standardının Ek G bölümü, tek eksenli çekme deneyi kullanılarak metalik malzemelerin elastisite modülünün belirlenmesine ilişkin özel bir yöntem içerir.
Bu kapsamda deney donanımının uygunluğu, hizalama, uzama ölçümü, değerlendirme aralığı ve ölçüm belirsizliği gibi konular önem taşır.
Özellikle küçük elastik deformasyonların ölçülmesi gerektiğinden, ekstansometre performansı ve numunenin eksenel yüklenmesi sonuçları etkileyebilir.
Bu nedenle herhangi bir çekme testinden elde edilen kuvvet–travers hareketi grafiğinin otomatik olarak güvenilir elastisite modülü sonucu vereceği varsayılmamalıdır.
Çekme test cihazının kuvvet ölçüm sisteminin uygun şekilde kalibre edilmesi, güvenilir deney için temel gerekliliklerden biridir.
Ancak kuvvet kalibrasyonu, deneyin bütün koşullarının doğru uygulandığını tek başına kanıtlamaz.
Örneğin aşağıdaki durumlar deney sonucunu etkileyebilir:
ISO 7500-1, kuvvet ölçüm sisteminin doğrulanması ve kalibrasyonuyla ilişkili temel referanslardan biridir.
ISO 9513 ise ekstansometre sistemlerinin kalibrasyonuyla ilgilidir.
Bu nedenle laboratuvarların yalnızca kalibrasyon sertifikalarının varlığını değil, kullanılan ölçüm aralıklarını ve deney koşullarını da değerlendirmesi gerekir.
Cihazın 600 kN kapasiteye sahip olması, 5 kN seviyesinde istenen ölçüm performansını sağladığını otomatik olarak göstermez.
Önemli olan, kullanılacak kuvvet aralığında gerekli doğruluk ve doğrulama koşullarının karşılanmasıdır.
Dolayısıyla cihaz kapasitesi ile güvenilir ölçüm aralığı aynı kavramlar değildir.
Aynı üretim partisinden alınan metalik numunelerin farklı laboratuvarlarda test edildiğini düşünelim.
Bir laboratuvarda 350 MPa, diğerinde 365 MPa akma dayanımı ölçülmüş olsun.
Bu farklılığın nedenini araştırırken yalnızca cihaz kalibrasyonuna bakmak yeterli değildir.
Numunelerin alındığı konum ve yön, numune hazırlama yöntemi, kesit ölçümleri, deney hızı, ekstansometre özellikleri, yükleme ekseni ve sonuçların değerlendirilme yöntemi birlikte incelenmelidir.
Ayrıca aynı üretim partisindeki malzemeler arasında da belirli ölçüde gerçek değişkenlik bulunabilir.
Önemli: İki laboratuvarın sonuçları arasındaki fark, tek başına laboratuvarlardan birinin hatalı çalıştığını kanıtlamaz.
Öncelikle deney koşullarının karşılaştırılabilir olup olmadığı belirlenmelidir.
Çekme deneylerinde numunenin çeneye yakın bölgede veya ölçü boyunun dışında kopması karşılaşılabilen durumlardandır.
Bu durumda bütün deney sonuçlarının otomatik olarak geçersiz olduğu söylenemez.
Ancak kopmanın konumu, belirlenmek istenen mekanik özellik ve uygulanan standardın ilgili hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.
Özellikle kopma sonrası yüzde uzama sonucunun değerlendirilmesi ile maksimum kuvvetten hesaplanan çekme dayanımının değerlendirilmesi farklı koşullara bağlı olabilir.
Numunenin çenede kayması, kavrama etkisiyle hasar görmesi veya eksen dışı yüklenmesi de ayrıca incelenmelidir.
Deneyin kabulü veya tekrarlanması kararı, ilgili standardın uygulanabilir hükümlerine göre verilmelidir.
Çekme deneylerinin tekrarlanabilir ve güvenilir sonuçlar üretmesi için sistematik bir kontrol yaklaşımı benimsenmelidir.
Deney öncesinde: Numune tipi, ölçüler, başlangıç kesit alanı, ölçü boyu, cihazın uygun kuvvet aralığı, çene sistemi ve ekstansometre gerekliliği kontrol edilmelidir.
Deney sırasında: Uygulanan hız yöntemi, kuvvet ve uzama verileri, numunenin kavrama durumu ve olağan dışı davranışlar izlenmelidir.
Deney sonrasında: Hesaplamalar, eğriler, kopma konumu, raporlama bilgileri ve ilgili ürün standardının kabul kriterleri değerlendirilmelidir.
Bu yaklaşım, ölçüm hatalarının azaltılmasına ve deney sonuçlarının daha sağlıklı yorumlanmasına katkı sağlar.
Çekme testi, metalik malzemelerin mekanik davranışını anlamak ve ürünlerin teknik gerekliliklerini değerlendirmek için kullanılan temel deney yöntemlerinden biridir.
Ancak doğru sonuçlar elde etmek, yalnızca numuneye kuvvet uygulamakla mümkün değildir.
Numune geometrisi, başlangıç kesit alanı, deney hızı, kuvvet ve uzama ölçüm sistemleri, cihazın mekanik uygunluğu ve sonuçların hesaplanma yöntemi birlikte değerlendirilmelidir.
TS EN ISO 6892-1 ve ASTM E8/E8M gibi standartlar, bu süreçlerin belirli teknik kurallar çerçevesinde yürütülmesini sağlar.
Güvenilir bir çekme testi; doğru numune, uygun deney yöntemi, yeterli ölçüm performansı ve teknik açıdan doğru sonuç değerlendirmesinin birleşimidir.
ALŞA Laboratuar Cihazları olarak, mekanik test teknolojilerine ilişkin teknik bilgi paylaşımını ve laboratuvar uygulamalarında doğru yöntemlerin kullanılmasını önemsiyoruz.
Hayır. Her ikisi de metalik malzemelerin çekme deneylerinde kullanılan standartlardır; ancak uygulama ayrıntıları ve gereklilikleri farklı olabilir.
%0,2 plastik uzamaya karşılık gelen dayanım değeridir. Özellikle belirgin akma noktası bulunmayan malzemelerde kullanılır.
Bu durum belirlenmek istenen mekanik özelliğe ve ilgili standardın gerekliliklerine bağlıdır. Hassas uzama ölçümü gerektiren özelliklerde uygun ekstansometre sistemi önemlidir.
Numunenin beklenen maksimum kuvveti, kullanılacak ölçüm aralığı, numune geometrisi ve deney yöntemi birlikte değerlendirilmelidir.
Hayır. Kuvvet ölçüm performansının yanı sıra deney hızı, uzama ölçümü, numune bağlama ve diğer deney koşulları da uygun olmalıdır.
Her durumda değil. Numune geometrisi, ölçü boyu, hız yöntemi ve sonuçların belirlenme koşulları karşılaştırılmalıdır.
Numune hazırlığı, ölçüm hataları, deney hızı, hizalama, uzama ölçümü, yazılım değerlendirmesi ve gerçek malzeme değişkenliği sonuçları etkileyebilir.